Wat is levend verlies?

Levend verlies (ook wel chronische rouw genoemd) is de levenslange rouw die je ervaart wanneer een naaste – vaak een kind of partner – te maken heeft met een chronische ziekte, beperking of psychiatrische kwetsbaarheid. Als je kind niet meer thuis kan wonen, wordt een heel specifieke, diepe laag van chronische rouw blootlegt.

Je rouwt je om het verlies van de dagelijkse banaliteit van het opvoeden. Je mist de gewone momenten: het samen ontbijten, het horen hoe de schooldag was bij het ophangen van de jas, het welterusten kussen, en zelfs de kleine irritaties van rondslingerende spullen. Dat alledaagse moederschap is je ontnomen, en dat is een enorm, levend gemis.

De term 'levend verlies' (ambigu verlies) werd in de jaren '80 geïntroduceerd door de Amerikaanse therapeut Pauline Boss en in Nederland en België op de kaart gezet door expert Manu Keirse. Het grote verschil met traditionele rouw is dat de persoon om wie je rouwt er nog is. Er is geen sprake van een afgerond verlies (zoals bij een overlijden), waardoor het verdriet en de zorg telkens weer terugkeren.

Een kernconcept van Pauline Boss is dat ambigu verlies leidt tot intense emotionele ambivalentie:

• Je voelt opluchting omdat de onhoudbare situatie thuis is gestopt en jullie weer kunnen ademen.
• Je voelt tegelijkertijd diep verdriet en schuldgevoel omdat je kind van 11 niet bij jou opgroeit.
  Volgens Boss is deze spagaat geen teken van zwakte, maar een volkomen normale menselijke reactie op een abnormale, tegenstrijdige situatie.

GEZINSDYNAMIEK

Boss beschrijft hoe gezinnen 'bevriezen' wanneer een gezinslid buiten het huis gaat wonen. Je dochter is er wel, je zoon is er deels. Je moet de regels van je gezin opnieuw uitvinden. Wie zijn wij nu als gezin? Hoe hoort hij erbij als hij 50 minuten verderop woont? 

'Het contrast met mijn dochter maakt dat soms heel pijnlijk tastbaar. Haar school en haar hockey zijn echt een onderdeel van mijn dagelijkse routine. Ik sta daar langs de lijn, ik spreek de andere ouders, ik maak het live mee. Haar leven is verweven met het mijne, terwijl het leven van mijn zoon parallel aan ons doorloopt op bijna een uur rijden afstand. Dat schuurt. Je bent zijn moeder, maar je mist de gewone, kleine dingen van de week.'

Wat levend verlies anders maakt dan rouw om een definitief verlies:

• Geen 'sluiting': Waar bij een gewoon overlijden vaak een uitvaart en een tijdlijn van rouw hoort, stelt Boss dat er bij levend verlies geen echte closure (afsluiting) is. Het doel is niet om het verlies 'op te lossen', maar om te leren leven met de ambiguïteit.
• Twee gedachten tegelijk vasthouden: Het helpt om te leren accepteren dat iemand of de situatie er enerzijds niet meer is zoals vroeger, en anderzijds fysiek nog wel om je heen is. Het is rouwen om het verleden én proberen een nieuwe, aangepaste vorm van contact of relatie te vinden. 
• Erkenning ontbreekt vaak: Omgevingen snappen het soms minder ('hij/zij leeft toch nog?' of in ons geval: 'Het is toch beter zo?' of 'Je hebt toch nu rust?'), wat een diepe eenzaamheid kan veroorzaken.

Pauline Boss adviseert in haar boeken niet te zoeken naar een 'plekje geven' of totale afsluiting, want dat kan in deze situatie simpelweg niet. Haar belangrijkste advies is: het leren verdragen van de paradox (the 'both/and' thinking).

Het gaat erom dat je leert hardop tegen jezelf te zeggen: "Ik heb zowel de rust thuis terug om te herstellen, als ik heb intens verdriet om het feit dat mijn zoon ergens anders woont." Door te accepteren dat deze twee tegenstrijdige waarheden naast elkaar bestaan, geef je je brein rust en stopt het interne gevecht tegen je eigen gevoelens.

Een gezin hoort gevoelsmatig onder één dak te leven. Wanneer een kind elders woont, ontstaat er een fysieke knip. Je moet als ouder dealen met het pijnlijke contrast dat je hier aan de eettafel zit met je dochter, terwijl de stoel van je zoon leeg blijft. Je bent nog steeds een gezin van vier, maar je leeft als een gezin van drie. Die constante spagaat is de definitie van levend verlies.

MOEDER OP AFSTAND

'Het feit dat professionele begeleiders nu beslissen hoe zijn dagstructuur eruitziet, wat hij eet, en wanneer hij naar bed gaat, is een vorm van verlies. Je moet de zorg — die jij jarenlang met je eigen bloed, zweet en tranen hebt gedragen — noodgedwongen overdragen aan derden. Je blijft de moeder, maar je wordt de 'moeder op afstand'.'